Ön çapraz bağ ameliyatından sonra erken dönemde kan akışı kısıtlamalı egzersiz ek fayda sağlıyor mu?

Bu yazı hakkında

Bu yazı, Frontiers in Sports and Active Living dergisinde 2026 yılında yayımlanan, açık erişimli (CC BY lisanslı) bir randomize kontrollü çalışmanın Physio UP tarafından hazırlanmış sade bir özetidir. Yazıdaki cümleler bize aittir; çalışmanın tam metni, tabloları ve şekilleri için orijinal makaleye bakınız (Kaynak 1). Çalışma, Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/) lisanslıdır; bu yazı, çalışmanın Physio UP tarafından Türkçe olarak özetlenmiş ve uyarlanmış hâlidir, yani değişiklik yapılmıştır. Yazarlar bu içeriği hazırlamamış veya onaylamamıştır. Bu yazı tıbbi tavsiye değildir; size uygun egzersiz programı için hekiminize veya fizyoterapistinize danışınız.

Kısaca

• Ön çapraz bağ (ACL) rekonstrüksiyonu geçiren 30 kişi (6'sı kadın), ameliyattan 4 hafta sonra başlayarak 4 hafta boyunca haftada iki gün leg press egzersizi yaptı. Bir grup egzersizi kan akışı kısıtlamalı (BFR), diğer grup kısıtlamasız yaptı.
• İki grupta da diz ağrısı azaldı, kuvvet, eklem hareket açıklığı ve diz fonksiyonu (IKDC) arttı.
• Gruplar birbiriyle karşılaştırıldığında hiçbir ölçümde fark bulunmadı: kan akışı kısıtlaması düşük yüklü egzersize ek bir klinik fayda katmadı.
• Çalışma küçük ve kısa sürelidir, hastalar ve değerlendiriciler körlenmemiştir; bu yüzden sonuçlar temkinle yorumlanmalıdır.

ACL ameliyatı sonrası erken dönem

Ön çapraz bağ (ACL) yaralanmaları en sık görülen diz yaralanmaları arasındadır; makalenin giriş bölümü dünya genelinde yılda 2 milyondan fazla yaralanmadan söz eder. Ameliyat sonrasında ağrı ve kas zayıflığı en sık karşılaşılan sorunlar arasındadır. Ağrı, diz fonksiyonunu ve spora dönüşü etkilediği için erken rehabilitasyonda ağrının kontrolü önemlidir [1]. Güncel bir klinik rehber, ACL sonrası rehabilitasyonun ameliyat öncesi hazırlık dönemini ve ölçütlere dayalı üç ameliyat sonrası evreyi içermesini önerir [2].

Kas gücünü artırmak için genellikle yüksek yüklü direnç egzersizi gerekir; ancak ameliyattan hemen sonraki dönemde yüksek yük çoğu zaman uygun değildir. Bu nedenle erken dönemde düşük yükle çalışırken kası daha fazla çalıştırmanın yolları aranıyor [1,3].

Kan akışı kısıtlamalı egzersiz neden denendi?

Kan akışı kısıtlamalı egzersizde (BFR), bacağın üst kısmına yerleştirilen bir basınç manşonuyla (turnike sistemiyle) toplardamar dönüşü kısmen kısıtlanır ve egzersiz çok düşük yüklerle yapılır. Yöntemin, yüksek yük kullanmadan kas gelişimini desteklediği bildirilmiştir [4]. Ayrıca BFR'li egzersizin ağrı eşiğini yükselterek ağrıyı azaltıcı bir etki yaratabileceği öne sürülmüştür [5]. Manşon basıncı, toplardamardan dönen kan engellenirken atardamardan gelen kan korunacak biçimde ayarlanır; böylece kasta geçici, düşük oksijenli bir ortam oluşur [1].

ACL ameliyatı sonrası hastalarda BFR ile ağır yüklü direnç egzersizini karşılaştıran bir İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti (NHS) çalışması [6], erken dönemde düşük yükle BFR uygulayan çalışmalar [7] ve yüksek şiddetli egzersize eklenen BFR'nin kuadriseps fonksiyonunu artırmadığını bildiren çalışmalar [3] bulunuyor. Bir RCT'de BFR'li egzersiz kuadriseps ve hamstring gücünde daha fazla artış sağlamış, ancak katılımcı sayısı 28'de kalmıştır [8]. Yani kanıt karışık ve ameliyat sonrası ilk haftalarda ağrıya odaklanan çalışma azdır. 2024'te yayımlanan bir sistematik derleme, ACL ameliyatı sonrası BFR'yi geleneksel rehabilitasyonla karşılaştıran 8 randomize kontrollü çalışmayı inceledi; BFR genel olarak umut verici bulundu, ancak yanlılık riskinin yüksek olması sonuçların gücünü sınırlıyor [9]. BFR'nin uygulama yöntemi ve güvenliğine ilişkin uzlaşı metinleri de bulunuyor [10].

Bu çalışmanın ana sorusu şuydu: Düşük yüklü egzersize BFR eklemek, erken dönemde ağrıyı yalnızca düşük yüklü egzersize göre daha fazla azaltır mı? İkinci soru ise kas fonksiyonu ve yapısının daha fazla iyileşip iyileşmediğiydi [1].

Çalışma nasıl yapıldı?

Çalışmaya, ilk kez ACL rekonstrüksiyonu geçiren 18-60 yaş arası hastalar alındı. Hastaların ameliyat sonrası 4. haftada desteksiz tek ayak üzerinde 5 saniyeden fazla durabilmesi, diz hareket açıklığının 0-90° olması ve düz bacak kaldırmada yeterli kuadriseps kasılması aranıyordu. Kronik ACL kopması (6 aydan uzun), cerrahi gerektiren başka bir bağ yaralanması, total menisektomi, menisküs sütürü ya da nakli, tedavi edilmiş kıkırdak hasarı, geçmişte ya da şu an tromboz öyküsü, geçirilmiş enfeksiyon ve ilaçla kontrol altına alınamayan hipertansiyon çalışma dışı bırakma nedenleriydi. Tüm hastalara semitendinozus grefti ile, standart tespit yöntemiyle ameliyat yapıldı; ameliyatları üç kıdemli cerrah gerçekleştirdi.

Katılımcılar, bilgisayarla oluşturulmuş bir sıraya göre, bloklar halinde rastgele iki gruba ayrıldı: kan akışı kısıtlamalı grup (LL-BFR, 15 kişi) ve kısıtlamasız düşük yüklü grup (LL, 15 kişi). Çalışma, İsviçre'nin Muttenz kentindeki Rennbahnklinik'te tek merkezde yürütüldü, etik kurul onayı aldı ve ClinicalTrials.gov'da (NCT06699264) kayıtlıdır. Yazarlar, hastaların ve değerlendiricilerin körlenmesinin mümkün olmadığını belirtiyor. Örneklem büyüklüğü, ağrıda orta büyüklükte bir farkı (d = 0,6) yüzde 80 güçle yakalamak üzere hesaplandı: 24 kişi yeterli görüldü, olası bırakmalar için 30 kişi alındı. Çalışma, Alman Artroskopi ve Eklem Cerrahisi Derneği'nin (AGA) araştırma desteğiyle finanse edildi; yazarlar çıkar çatışması bildirmedi.

Her iki grup da kliniğin standart rehabilitasyon programına devam etti. Buna ek olarak, ameliyattan 4 hafta sonra başlayarak 4 hafta boyunca haftada iki gün (seanslar arasında en az 48 saat), iki bacakla leg press egzersizi yaptı: dört set, ilk sette 30, sonraki üç sette 15 tekrar; setler arası dinlenme 60 saniye. Yük, ilk iki hafta bireysel dinamik maksimum kuvvetin %20'si, son iki hafta %30'u idi. Seanslar deneyimli bir spor bilimci tarafından gözetildi. Yükü belirlemek için leg press cihazında 10 tekrar maksimum (10RM) testi yapıldı ve 1 tekrar maksimum buradan tahmin edildi; çünkü ameliyattan 4 hafta sonra doğrudan 1RM ölçmek fazla yük bindirebilirdi.

BFR grubunda, manşonun basıncı her seanstan önce arka tibial arterden Doppler ile ölçülen bireysel arteriyel tıkanma basıncının %80'ine ayarlandı. Manşon, egzersiz ve dinlenme süresince, yaklaşık 8-10 dakika boyunca şişik kaldı. Kontrol grubu aynı egzersizi manşonsuz yaptı.

Ana ölçütler ağrıydı: dört bölgede basınç ağrı eşiği (algometre ile) ve diz ağrısı için görsel analog ölçek (VAS) (dinlenmede ve merdiven çıkarken). İkincil ölçütler eklem hareket açıklığı, rektus femoris kas kalınlığı (ultrason), leg press kuvveti (10 tekrar maksimum), eklem şişliği ve IKDC diz skoruydu. Diz ağrısı VAS'ında hastalar son bir haftadaki en şiddetli ağrılarını işaretledi. Ölçümler egzersiz programından önce (ameliyattan 4 hafta sonra, ilk seanstan hemen önce) ve son seanstan sonraki 2 gün ile 1 hafta arasında yapıldı.

Ne bulundu?

Çalışmaya 30 kişi alındı; yalnızca bir kişi, antrenmanlara katılamadığı için çalışmadan ayrıldı ve analiz 29 kişi üzerinden yapıldı. Katılımcıların yaş ortalaması yaklaşık 32 idi; büyük çoğunluğu erkekti.

Her iki grupta da zamanla belirgin iyileşme görüldü. Dinlenme anındaki diz ağrısı (VAS, 0-10) BFR grubunda 3,2'den 1,3'e, kontrol grubunda 3,7'den 1,5'e geriledi. Merdiven çıkarken ağrı BFR grubunda 2,4'ten 0,2'ye, kontrol grubunda 1,5'ten 0,8'e düştü. IKDC diz skoru BFR grubunda 51,2'den 69,2'ye, kontrol grubunda 53,9'dan 68,4'e yükseldi. Leg press kuvveti BFR grubunda yaklaşık %26, kontrol grubunda yaklaşık %22 arttı (makaledeki ortalamalardan hesaplanmıştır). Diz fleksiyonu (aktif) BFR grubunda 105°'den 120°'ye, kontrol grubunda 110°'den 120°'ye ilerledi; diz ekstansiyonunda da her iki grupta düzelme vardı. Zaman etkisi istatistiksel olarak anlamlıydı: dinlenme ağrısı p < 0,001, merdiven ağrısı p = 0,003, kuvvet p = 0,002, IKDC p < 0,001.

Önemli nokta şudur: Bu iyileşmeler, her grubun kendi içinde başlangıca göre görülen değişimlerdir. Gruplar birbiriyle karşılaştırıldığında, ne ağrı ölçümlerinde ne de kuvvet, hareket açıklığı, kas kalınlığı, şişlik ve IKDC skorunda anlamlı bir fark bulunmadı.

Bu bulgular ne anlama geliyor?

Yazarlar, düşük yüklü egzersize BFR eklemenin bu erken dönemde ek bir klinik fayda sağlamadığı, mevcut verinin LL-BFR'nin erken ACL rehabilitasyonunda kullanımını destekleyecek net bir kanıt sunmadığı sonucuna varıyor [1]. Bu, BFR'nin işe yaramadığı anlamına gelmez; yalnızca bu küçük çalışmada düşük yüklü egzersizin üzerine bir kazanç gösterilemediği anlamına gelir.

Gruplar arasında fark çıkmamasının olası nedenleri arasında, başlangıçtaki ağrı düzeyinin zaten düşük olması (iyileşecek pek alan kalmaması, yani taban etkisi), düşük yükün (maksimum kuvvetin %20-30'u) ve iki bacakla yapılan egzersizin yeterince zorlayıcı olmaması ve çalışmanın küçük olması sayılabilir [1]. Yazarlar ayrıca, basınç ağrı eşiği ölçümünün (algometre) ACL sonrası hastalar için uygun olmayabileceğini; VAS'ın ağrının şiddetini, ağrı eşiğinin ise ağrıya duyarlılığı ölçtüğünü, yani ikisinin ağrının farklı yönlerini yansıttığını belirtiyor [1]. Yazarlar, grup farkı çıkmamasının gerçek bir etki yokluğundan çok sınırlı istatistiksel güçten de kaynaklanabileceğini kabul ediyor.

Bir diğer önemli nokta, iki grubun da düzelmesinin yalnızca egzersize bağlı olmayabileceğidir. Ameliyat sonrası ilk haftalarda diz zaten kendiliğinden toparlanır ve her iki grup da standart rehabilitasyonu sürdürdü. Egzersiz yapmayan bir kontrol grubu olmadığı için bu çalışma, düzelmenin ne kadarının egzersize, ne kadarının iyileşme sürecine bağlı olduğunu söyleyemez.

Dikkat edilmesi gerekenler

• Küçük örneklem: 30 kişi. Çalışma, orta büyüklükte bir fark (d = 0,6) için planlanmıştır; daha küçük ama gerçek farklar gözden kaçmış olabilir.
• Körleme yok: Hastalar ve değerlendiriciler hangi grupta olduklarını biliyordu. Bu, özellikle ağrı gibi öznel ölçümlerde sonuçları etkileyebilir.
• Kısa süre: Program 4 hafta sürdü ve ölçümler programın hemen sonrasında yapıldı. Uzun vadeli etkiler bilinmiyor.
• Katılımcı özellikleri: 30 katılımcının yalnızca 6'sı kadındı; sonuçlar kadınlar için ya da farklı yaş gruplarında geçerli olmayabilir. Gruplar arasında beden kitle indeksi ve vücut ağırlığı bakımından da fark vardı (BFR grubunda daha düşüktü).
• Düşük başlangıç ağrısı ve düşük yük: Yazarlar, ağrı skorlarının başından beri düşük olmasının ve kullanılan yükün yetersiz kalmış olabileceğinin sonucu etkilemiş olabileceğini belirtiyor.
• Yan etkiler makalenin metninde ayrıca bildirilmemiştir. BFR'nin, tromboz öyküsü gibi durumlarda kullanılamayacağı unutulmamalıdır; bu çalışmada bu hastalar zaten dışlandı.
• Makaledeki bazı küçük sayısal tutarsızlıklar nedeniyle ayrıntılar için orijinal metne bakılmalıdır (örneğin pasif ekstansiyon için özette p = 0,029, tabloda p = 0,010 yazıyor).

Sonuç

Bu randomize kontrollü çalışmada, ACL rekonstrüksiyonundan 4 hafta sonra başlayan ve 4 hafta süren düşük yüklü leg press egzersizine kan akışı kısıtlaması eklemek, yalnızca düşük yüklü egzersize göre ağrıda, kuvvette, eklem hareket açıklığında ya da diz fonksiyonunda ek bir iyileşme sağlamadı; iki grup da benzer biçimde düzeldi. Çalışma küçük, kısa ve körlenmemiş olduğundan kesin bir hüküm veremez. Daha büyük ve daha uzun süreli, farklı yüklerle yapılacak çalışmalara ihtiyaç var. Şimdilik tablo şunu söylüyor: Erken dönemde düzenli, gözetimli ve düşük yüklü egzersiz bile belirgin iyileşme sağlıyor; BFR'nin buna ek katkısı bu çalışmada gösterilemedi.