Fibromiyaljide egzersiz: mat Pilates mi, su içi aerobik egzersiz mi?

Bu yazı hakkında

Bu yazı, Advances in Rheumatology dergisinde 2020 yılında yayımlanan, açık erişimli (CC BY lisanslı) bir randomize kontrollü çalışmanın Physio UP tarafından hazırlanmış sade bir özetidir. Yazıdaki cümleler bize aittir; çalışmanın tam metni, tabloları ve şekilleri için orijinal makaleye bakınız [1]. Çalışma, Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/) lisanslıdır; bu yazı, çalışmanın Physio UP tarafından Türkçe olarak özetlenmiş ve uyarlanmış hâlidir, yani değişiklik yapılmıştır. Yazarlar bu içeriği hazırlamamış veya onaylamamıştır. Bu yazı tıbbi tavsiye değildir; size uygun egzersiz programı için hekiminize veya fizyoterapistinize danışınız.

Kısaca

• Fibromiyalji tanılı 42 katılımcı (tamamı kadın), 12 hafta boyunca haftada iki gün ya mat Pilates ya da su içi aerobik egzersiz yaptı.
• İki grupta da ağrı ve fibromiyaljinin günlük yaşama etkisi azaldı.
• Gruplar birbiriyle karşılaştırıldığında hiçbir ölçümde fark bulunmadı: iki egzersiz de benzer sonuç verdi.
• Çalışma küçük ve kısa sürelidir, bu yüzden sonuçlar temkinle yorumlanmalıdır.

Fibromiyalji ve egzersiz

Fibromiyalji; yaygın ağrı, yorgunluk, uyku sorunları ve ruh hâli değişiklikleriyle seyreden kronik bir durumdur [2,3,4]. Tedavisinde ilaç dışı yöntemler önemli bir yer tutar ve bunların başında egzersiz gelir.

Çalışmanın giriş bölümünde aktarılan literatüre göre fibromiyaljinin genel görülme sıklığı yüzde 0,66 ile 4,4 arasında değişmektedir. Hastalık her sekiz kadına karşılık yaklaşık bir erkekte görülür ve tanı çoğunlukla orta yaşta konur [1].

Avrupa Romatizma Derneği'nin (EULAR) 2017 önerileri egzersizi güçlü biçimde destekler. Gerekçeler arasında ağrı, fiziksel işlev ve iyilik hâli üzerindeki etkisi, kolay ulaşılabilir ve görece düşük maliyetli olması ve güvenlik kaygısının az olması sayılır. Aynı öneriler, belirli bir egzersiz türünün ötekilerden üstün olduğunu söyleyemez [5].

Çalışmaları bir araya getiren derlemeler de bu tablo ile uyumludur. Aerobik egzersiz üzerine yapılan Cochrane derlemesi, ağrı, yorgunluk ve fiziksel işlev gibi sonuçlarda düşük kalitede kanıt bulmuştur [6]. Su içi egzersiz derlemesi ise 16 çalışmayı değerlendirmiş, kontrol gruplarına göre ana sonuçlarda iyileşme bildirmiş, ancak kanıtın kalitesinde sınırlılıklar olduğunu da belirtmiştir [7]. Fizyoterapist gözetiminde yapılan direnç egzersizi programının da kas gücü, sağlık durumu ve güncel ağrı yoğunluğunu iyileştirdiği gösterilmiştir [8].

Neden Pilates ile su içi egzersiz karşılaştırıldı?

Pilates; esneklik, merkez (core) kuvveti, duruş ve nefesle hareketin uyumunu hedefleyen bir egzersiz yöntemidir. Fibromiyalji için sık önerilmesine karşın, bu alanda iyi tasarlanmış çalışma sayısı azdır; daha önce yapılan küçük bir pilot çalışma Pilates'in umut verici olduğunu göstermişti [9]. Yöntemin altı temel ilkesi merkezleme, konsantrasyon, kontrol, hassasiyet, nefes ve akıştır [1].

Su içi egzersiz ise ısıtılmış suyun eklemlere binen yükü azaltması ve gevşemeyi kolaylaştırması gibi özellikleriyle sık tercih edilen bir seçenektir [1,7,10]. Araştırmacılar, Pilates ile su içi aerobik egzersizi karşılaştırarak Pilates'in belirtileri su içi aerobikten daha fazla iyileştirebileceği hipotezini sınadılar [1].

Bu ilgi, zihin-beden egzersizlerine yönelik artan merak ile de bağlantılıdır. Tai chi ile aerobik egzersizin karşılaştırıldığı büyük bir çalışmada, tai chi gruplarının 24. haftada fibromiyaljinin etkisini ölçen ölçekte aerobik gruptan daha fazla iyileştiği bildirilmişti [11].

Çalışma nasıl yapıldı?

Çalışmaya, 2010 ACR ölçütlerine göre fibromiyalji tanısı almış, 18-60 yaş arası 42 kişi katıldı; katılımcıların tamamı kadındı. Katılımcıların ağrı düzeyi 0-10'luk görsel analog ölçekte (VAS) 3 ile 8 arasındaydı. Kontrolsüz hipertansiyonu, ağır kalp-akciğer hastalığı ya da son altı ayda düzenli egzersiz yapma öyküsü gibi egzersize engel durumları olanlar çalışmaya alınmadı.

Katılımcılar, mühürlü ve sıra numaralı zarflarla rastgele iki gruba ayrıldı: mat Pilates grubu (21 kişi) ve su içi aerobik egzersiz grubu (21 kişi). Değerlendirmeyi yapan araştırmacı hangi kişinin hangi grupta olduğunu bilmiyordu (tek kör tasarım). Her iki grup da 12 hafta boyunca haftada iki gün egzersiz yaptı.

Rastgele sıralama, bağımsız bir araştırmacı tarafından web tabanlı bir programla yapıldı. Müdahaleyi yürüten fizyoterapistler katılımcıların başlangıç değerlendirmelerinden habersizdi; ölçümleri yapan araştırmacı grup dağılımını bilmiyordu; istatistiksel analizi yapan araştırmacı ise kimlik bilgisi içermeyen bir veri tablosuyla çalıştı. Çalışma ClinicalTrials.gov'a önceden kaydedilmiş (NCT03149198) ve etik kurul onayı almıştır. Örneklem büyüklüğü, iki grup arasında ağrıda 2 puanlık farkı yüzde 80 güçle yakalamak üzere hesaplanmıştır [1].

Pilates grubu, en fazla dört kişilik gruplarla yaklaşık 50 dakikalık seanslar yaptı. Programda ana kas gruplarına yönelik dokuz egzersiz ve seans sonunda üç adet top ile gevşeme egzersizi vardı. Zorluk her ay artırıldı: ilk ay tek set 8 tekrar, ikinci ay 2 set 10 tekrar, son ay 3 set 8 tekrar.

Su içi aerobik grubu, 31 °C sıcaklığındaki bir havuzda yaklaşık 40 dakikalık seanslar yaptı. Program, ısınma ve soğuma egzersizleri dışında altı ana egzersizden oluşuyordu; şiddet, katılımcıların algıladığı zorlanmaya göre (Borg ölçeği) ayarlandı.

Ana ölçüt ağrı yoğunluğuydu (VAS). Ek olarak fibromiyaljinin yaşama etkisi (FIQ), uyku kalitesi (PSQI), yaşam kalitesi (SF-36), hareketten kaçınma inançları (FABQ) ve ağrıyı felaketleştirme düşünceleri (PRCTS) ölçüldü. Ölçümler çalışmanın başında ve 12. haftada yapıldı.

Ne bulundu?

Çalışma sürecinde 5 katılımcı programdan ayrıldı (Pilates grubunda 3, su içi grupta 2). Analiz, ayrılanlar da dahil tüm katılımcılar üzerinden yapıldı. Egzersize katılım oranı Pilates grubunda %85,7, su içi grupta %90,5 oldu.

Her iki grupta da ağrı ve fibromiyaljinin günlük yaşama etkisi anlamlı biçimde azaldı. Ağrı skoru su içi grupta ortalama 1,8 puan, Pilates grubunda ortalama 1,3 puan düştü. Fibromiyaljinin günlük yaşama etkisini ölçen FIQ'da ortalama düşüş su içi grupta 0,91, Pilates grubunda 1,6 puan oldu. Ağrıdaki düşüş her iki grupta istatistiksel olarak anlamlıydı (su içi grupta p = 0,001; Pilates grubunda p = 0,01).

Pilates grubunda ayrıca SF-36'nın canlılık, fiziksel işlev ve ağrı alanlarında ve fiziksel aktiviteye yönelik korku-kaçınma inançlarında iyileşme görüldü. Su içi grupta ise uyku kalitesi ve ağrıyı felaketleştirme düşüncelerinde iyileşme saptandı.

Önemli nokta şudur: Bu iyileşmeler, her grubun kendi içinde başlangıca göre görülen değişimlerdir. Gruplar birbiriyle karşılaştırıldığında 12. haftada hiçbir ölçümde anlamlı fark bulunmadı.

Bu bulgular ne anlama geliyor?

Çalışma, mat Pilates'in su içi aerobik egzersiz kadar işe yarayan bir seçenek olabileceğini düşündürüyor. Bu, EULAR önerilerindeki tabloyla örtüşüyor: egzersizin kendisi önemli, belirli bir türün ötekinden üstün olduğuna dair kanıt yok [5].

Bir egzersizin yalnızca bir grupta iyileşme göstermesi, diğerinden daha etkili olduğu anlamına gelmez. Örneğin uyku skoru yalnızca su içi grupta, canlılık yalnızca Pilates grubunda düzeldi; ama grupları karşılaştıran testler bu farkları doğrulamadı. Bu yüzden “Pilates uykuyu iyileştirmez” ya da “su içi egzersiz canlılığı artırmaz” gibi bir sonuç çıkarılamaz.

Yazarların da vurguladığı gibi, egzersiz seçerken kişinin tercihi dikkate alınmalıdır. Sevilen ve sürdürülebilen bir egzersiz, kâğıt üzerinde “en iyi” olandan daha değerli olabilir.

Dikkat edilmesi gerekenler

• Küçük örneklem: 42 katılımcı. Küçük çalışmalar, küçük ama gerçek farkları gözden kaçırabilir.
• Kısa süre: Sonuçlar 12 haftalık dönemi kapsıyor, uzun vadeli etki bilinmiyor.
• Egzersiz yapmayan bir kontrol grubu yok. Bu nedenle her grubun kendi içindeki iyileşmenin ne kadarının egzersize, ne kadarının zaman, ilgi görme ya da beklenti etkisine bağlı olduğunu bu çalışmadan ayıramıyoruz.
• Klinik anlamlılık: Yazarlar, 0-10 ölçeğinde 2 puanlık ağrı düşüşünün bireysel hastalar için klinik olarak önemli sayılabileceğini belirtiyor; grupların ortalama düşüşü (1,8 ve 1,3) bu eşiğin biraz altında kaldı.
• İki program süre, yoğunluk ve içerik bakımından birbirinden farklıydı; su içi grupta fiziksel uygunluk nesnel olarak ölçülmedi. Yazarlar ayrıca, daha önce yayımladıkları protokolden bazı farklılıklar olduğunu ve hedefledikleri örneklem ile değerlendirme zamanlarına tam ulaşamadıklarını belirtiyor.
• Sonuçlar, çalışmaya katılan 18-60 yaş arası kadınlar için geçerlidir; diğer gruplara genellenemez.

Sonuç

Bu randomize kontrollü çalışmada, 12 hafta boyunca haftada iki gün yapılan mat Pilates ve su içi aerobik egzersiz, fibromiyalji tanılı katılımcılarda (çalışmada yalnızca kadınlar yer aldı) benzer biçimde ağrıyı ve hastalığın günlük yaşama etkisini azalttı; iki yöntem arasında anlamlı bir fark bulunmadı. Daha büyük ve daha uzun süreli çalışmalara ihtiyaç var, ama şimdilik tablo şunu söylüyor: Fibromiyaljide hareket önemli ve seçenekler arasında tercih yapmak mümkün. Hangi egzersizin size uygun olduğuna hekiminiz veya fizyoterapistinizle birlikte karar veriniz.